İlk Yardım Konu Anlatımı Ders 6: Yanık, Sıcak Çarpması ve Donmalarda İlk Yardım

1. Yanıkta İlk Yardım

Yanık Nedir?

Yanık, herhangi bir ısıya maruz kalma sonucu oluşan doku bozulmasıdır. Yanıklar genellikle sıcak su veya buhar teması, sıcak katı maddelerle temas, asit/alkali gibi kimyasal maddeler, elektrik akımı ya da radyasyon nedeni ile meydana gelebilir.

Yanık Çeşitleri Nelerdir?

Yanıklar oluşum nedenlerine göre iki ana gruba ayrılır:

• Fiziksel Yanıklar:
  • Isı ile oluşan yanıklar
  • Elektrik nedeni ile oluşan yanıklar
  • Işın (radyasyon) ile oluşan yanıklar
  • Sürtünme ile oluşan yanıklar
  • Donma sonucu oluşan yanıklar
• Kimyasal Yanıklar:
  • Asit ve alkali maddelerle oluşan yanıklar

Yanığın Ciddiyetini Belirleyen Faktörler

• Derinlik
• Yaygınlık (yanan yüzeyin genişliği)
• Yanığın olduğu bölge
• Enfeksiyon riski
• Kazazedenin yaşı
• Solunum yoluyla görülen zarar
• Önceden var olan kronik hastalıklar

Yanıkların Dereceleri

• 1. Derece Yanık: Deride kızarıklık, ağrı ve ödem vardır. Yaklaşık 48 saat içinde iyileşir.
• 2. Derece Yanık: Deride içi su dolu kabarcıklar (bül) oluşur. Ağrılıdır; derinin kendini yenilemesiyle iyileşme sağlanır.
• 3. Derece Yanık: Derinin tüm tabakaları etkilenmiştir. Kaslar, sinirler ve damarlar zarar görebilir. Yarada beyazdan siyaha kadar renk değişimleri görülür. Sinir uçları zarar gördüğü için genellikle ağrı hissedilmez.

Yanığın Vücuttaki Olumsuz Etkileri

Yanık; derinliğine ve yaygınlığına bağlı olarak organ ve sistemlerde işleyiş bozukluğuna yol açabilir. Ağrı ve sıvı kaybı şoka neden olabilir. Ayrıca, hastanın kendi vücudunda bulunan mikrop ve toksinler enfeksiyon riskini artırır.

Farklı Yanık Türlerinde İlk Yardım Adımları

A. Isı İle Oluşan Yanıklarda İlk Yardım

• Kişinin kıyafetleri tutuşmuşsa paniğe engel olunmalı ve koşması engellenmelidir.
• Kazazedenin üzeri battaniye ya da bir örtü ile kapatılarak yerde yuvarlanması sağlanmalıdır (Dur-Yat-Yuvarlan yöntemi).
• Yaşam belirtileri (ABC: Havayolu, Solunum, Dolaşım) değerlendirilmeli ve solunum yolunun etkilenip etkilenmediği kontrol edilmelidir.
• Yanmış alandaki deriler kaldırılmadan giysiler dikkatlice çıkarılmalı (yapışan yerler varsa etrafından kesilmelidir).
• Yanık bölge en az 20 dakika çeşme suyu altında tutulmalıdır (Yanık yüzeyi çok büyükse ısı kaybını önlemek için uzun süre soğuk su uygulanmaz).
• Ödem oluşabileceği düşünülerek yüzük, bilezik, saat gibi aksesuarlar hemen çıkarılmalıdır.
• Su toplamış yerler kesinlikle patlatılmamalıdır.
• Yanık üzerine diş macunu, salça, yoğurt, yumurta akı veya kulaktan dolma kremler kesinlikle sürülmemelidir.
• Yanığın üzeri temiz ve nemli bir bezle örtülmelidir.
• Yanık genişse ve tıbbi yardım gecikecekse (hasta bilinci açık ve kusmuyorsa) sıvı kaybını önlemek için 1 litre su + 1 çay kaşığı karbonat + 1 çay kaşığı tuz karışımı içirilebilir.
• En kısa sürede 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.

B. Kimyasal Yanıklarda İlk Yardım

• Deriyle temas eden kimyasal maddenin temas derhal kesilmelidir.
• Bölge bol ve tazyiksiz suyla en az 15–20 dakika boyunca yıkanmalıdır.
• Kimyasalla temas etmiş giysiler çıkarılmalıdır.
• Hasta/yaralının üzeri örtülmeli ve sıcak tutulmalıdır.
• 112 aranarak tıbbi yardım istenmelidir.

C. Elektrik Yanıklarında İlk Yardım

• Soğukkanlı olunmalı; hasta/yaralıya dokunmadan önce elektrik akımı kesilmelidir.
• Şaltere ulaşılamıyorsa tahta çubuk, kuru ip gibi iletken olmayan bir cisimle temas kesilmelidir.
• Hasta/yaralıya kesinlikle su ile müdahale edilmemelidir.
• Kazazede hareket ettirilmemelidir.
• Yaşam bulguları (ABC) kontrol edilmeli ve yaralı alan temiz bir bezle örtülmelidir.
• Derhal 112 Acil Servis aranmalıdır.

2. Sıcak Çarpmasında İlk Yardım

Yüksek sıcaklık ve nem sonucu vücut ısısının dengelenememesi nedeniyle organ ve sistemlerde bozukluklar ortaya çıkabilir.

Sıcak Çarpmasının Belirtileri

• Adale krampları
• Güçsüzlük, aşırı yorgunluk ve baş dönmesi
• Davranış bozukluğu, sinirlilik ve hayal görme
• Solgun ve sıcak deri
• Aşırı terleme (ilerleyen safhalarda terleme kesilebilir)
• Mide krampları, bulantı ve kusma
• Hızlı nabız ve bilinç kaybı

Sıcak Çarpmasında İlk Yardım Müdahalesi

1. Hasta hemen serin ve havadar bir yere alınmalıdır.
2. Sıkı giysileri gevşetilmeli veya çıkarılmalıdır.
3. Sırt üstü yatırılarak kol ve bacakları yukarı kaldırılmalıdır (Şok pozisyonu).
4. Bilinci açık ve bulantısı yoksa su/tuz kaybını gidermek için maden suyu (soda) veya 1 litre su + 1 çay kaşığı tuz + 1 çay kaşığı karbonat karışımı içirilmelidir.

Kimler Risk Altındadır?

Özellikle şu gruplar sıcak çarpmasından daha hızlı ve ağır etkilenir:

• Kalp, tansiyon, böbrek, diyabet ve kanser hastaları
• 65 yaş üzeri yaşlılar ve 5 yaş altı çocuklar
• Hamileler
• Aşırı kilolu veya aşırı zayıf bireyler
• Yetersiz su tüketenler ve bilinçsiz diyet yapanlar

Korunma Önerisi: Sıcak yaz günlerinde terletmeyen, açık renkli hafif giysiler tercih edilmeli; şapka ve güneş gözlüğü kullanılmalı, bol sıvı tüketi̇lmi̇ş olmalı ve doğrudan güneş altında uzun süre kalınmamalıdır.

3. Donmalarda İlk Yardım

Aşırı soğuğa maruz kalınması sonucu dokulara yeterince kan gitmemesi ve kanın pıhtılaşması ile dokularda hasar meydana gelir.

Donuk Dereceleri

• 1. Derece Donuk: En hafif şeklidir. Deride solukluk, soğukluk, uyuşukluk ve halsizlik görülür. Isınma ile kızarıklık ve iğnelenme hissi oluşur.
• 2. Derece Donuk: Soğuğun sürmesiyle gerginlik hissi, ödem, şişkinlik ve içi su dolu kabarcıklar (bül) oluşur. Bu su toplanmaları iyileşirken siyah kabuklara dönüşür.
• 3. Derece Donuk: Dokuların geriye dönülmez biçimde hasar görmesidir. Canlı dokudan kesin hatlarla ayrılan siyah, cansız bir bölge oluşur.

Donuklarda İlk Yardım Adımları

• Hasta hemen ılık bir ortama alınarak soğukla teması kesilmelidir.
• Sakinleştirilmeli, hareket ettirilmeden kesin istirahata alınmalıdır.
• Islak kıyafetleri çıkarılarak kuru giysiler giydirilmelidir.
• Bilinci açık ise ılık ve şekerli/sıcak içecekler verilmelidir.
• Donmuş bölge kesinlikle ovulmamalı ve karla ovuşturulmamalıdır! Kendi kendine yavaşça ısınması sağlanmalıdır.
• Su toplamış kabarcıklar patlatılmamalı, üzeri temiz bir bezle örtülmelidir.
• El ve ayaklar doğal pozisyonda tutulmalı (büzülmüş parmaklar zorla açılmamalıdır).
• Isınma sağlandıktan sonra hissizlik sürüyorsa kuru bezle bandaj yapılmalı, el ve ayaklar yukarı kaldırılmalıdır.
• Zaman kaybetmeden 112 Acil Yardım çağrılmalıdır.